جستجوی مقالات فارسی – 
جایگاه انرژی در سیاست خارجی ترکمنستان و تأثیرآن در روابط با ایران-  …

جستجوی مقالات فارسی – جایگاه انرژی در سیاست خارجی ترکمنستان و تأثیرآن در روابط با ایران- …

در سال ۱۹۹۱، مهم‌ترین تحولی که در شمال ایران به وجود آمد، فروپاشی شوروی و تأسیس دولت‌هایی جدید در آسیای مرکزی و قفقاز بود. جمهوری اسلامی ایران از بدو تأسیس تا فروپاشی آن، با مرزی معادل ۲۲۵۰ کیلومتر، با کشور شوروی همسایه بود. اما پس از فروپاشی و پیدایی کشورهای مستقل جدید با عنوان کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، ایران در شمال از طریق خشکی و دریا با کشورهای ترکمنستان، قزاقستان، روسیه، آذربایجان، و ارمنستان هم مرز گردید. ترکمنستان به عنوان یکی از کشورهای تازه استقلال یافته ۹۹۲ کیلومتر مرز مشترک خاکی و ۲۰۸، کیلومتر مرز آبی با ایران دارد.[۲۶۱]همجواری ایران و ترکمنستان و ویژگی‌های استراتژیک دو کشور در منطقه، جایگاه ویژه‌ای را در ملاحظات امنیتی- اقتصادی همکاری‌های دو کشور ایجاد کرده است. علاوه بر این مشترکات تاریخی و فرهنگی، در تقویت روابط دو جانبه مؤثر بوده است. منابع مشرک به ویژه در دریای خزر، دسترسی به بازار منطقه و موقعیت منحصر به فرد دو کشور، از جمله عواملی هستند که همکاری‌ها را تقویت می‌نمایند. وجود زمینه‌های مشترک همکاری، نظیر همکاری‌های امنیتی، اقتصادی و تجاری، انرژی، همکاری در چارچوب سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای و همچنین داشتن مواضع مشترک در قبال رژیم حقوقی دریای خزر، نقش فراوانی در تحکیم و گسترش روابط دو کشور داشته است.[۲۶۲]
۲-۵ اهمیت موقعیت ژئوپلیتیکی در روابط ایران و ترکمنستان
پس از فروپاشی شوروی، گفته شد که موقعیت ژئوپلیتیکی ایران کمرنگ شده است، زیرا که اصولا ژئوپلیتیک اهمیت خود را از دست داد و ژئواکونومیک جای آن را گرفت. از سوی دیگر مسأله جهانی شدن نیز بر این امر صحه گذاشت و اینگونه استدلال شد که مکان در مقابل زمان فاقد اهمیت است. سیاست “مهار دوجانبه” آمریکا نیز، بیانگر نادیده گرفتن موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و عراق بود. اما بعد از حوادث ۱۱ سپتامبر۲۰۰۱ و پی‌آمدهای آن، بار دیگر ژئوپلیتیک اهمیت خود را بازیافت و بدین‌ترتیب موقعیت ژئوپلیتیکی ایران بار دیگر اهمیت خود را نشان داد و با توجه به اهمیتی که اوراسیا، از نظر ژئوپلیتیکی، در سیاست خارجی آمریکا پیدا کرده است، اهمیت ژئوپلیتیکی ایران، به خاطر موقعیت آن در اوراسیا، بیش از پیش افزایش یافته است. ایران از نظر موقعیت جغرافیایی، در محلی واقع شده که سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا را به هم متصل می‌کند. به علت این موقعیت جغرافیایی ایران از دیرباز محل ارتباط شرق و غرب بوده است. گراهام فولر در کتاب قبله عالم ژئوپلیتیک ایران می‌گوید: “ایران مرکز جهان است.”[۲۶۳] از سوی دیگر ایران، تنها پل موجود میان خزر و خلیج فارس است. این در حالی است که در این فاصله میان خزر و خلیج فارس، که امروزه در کانون انرژی جهان قرار گرفته است، بیش از ۸۰ درصد ذخایر نفت و گاز جهان قرار دارد. ایران استثنایی‌ترین موقعیت را دارد و درست در نقطه‌ی اتصال میان این دو منطقه قرار گرفته و هیچ کشور دیگری چنین وضعیتی را ندارد.[۲۶۴]
در بین ۵ کشور همسایه منطقه آسیای مرکزی و قفقاز، (ایران، روسیه، چین، ترکیه، افغانستان)، ایران از موقعیت ارتباطی ویژه‌ای برخوردار است. کشور ترکیه، در شرق و جنوب شرق با مشکل واگرای اقوام کرد مواجه است. چین نیز فقط با تاجیکستان، قزاقستان و افغانستان هم مرز است و مرز این کشورها با چین نیز کوهستانی و رفت و آمد در آن به کندی صورت می‌پذیرد. افغانستان نیز، یک کشور محصور در خشکی است و برای ارتباط با خارج به کشورهای همسایه وابسته است، ضمن اینکه امنیت سرزمینی مناسب نیز ندارد. در رابطه با روسیه نیز، برخی از کشورهای منطقه به روسیه به عنوان یک متحد استراتژیک نگاه نمی‌کنند و کمتر تمایل دارند که به روسیه وابسته باشند. از این رو ترکمنستان، به شکل جدی با ایران ارتباط دارد و منافع و اهداف ملی آن به ارزش‌ها و برتری‌های جغرافیایی ایران، تا حدود زیادی پیوند خورده است.[۲۶۵]
ایران، در شرایط فعلی محل پیوند جمهوی‌های آسیای مرکزی، با آبهای آزاد خلیج فارس و مناسب‌ترین مسیر ارتباط زمینی با قفقاز و ترکیه می‌باشد. پیوستگی سرزمینی، نیازهای ژئوپلتیک و جایگاه ایران به عنوان پل ارتباطی، زمینه‌های همکاری مناسبی بین دو کشور ایران و ترکمنستان به وجود آورده است. محدودیت مرزهای آبی و محصور بودن ترکمنستان، از محدودیت‌های ژئوپلتیک این کشور محسوب می‌شود. یکی از شاخص‌های توجه ترکمنستان به ایران همین وضعیت جغرافیایی می‌باشد، زیرا از طریق ایران می‌تواند به آبهای آزاد دسترسی پیدا کند. همچنین برای ایران، ترکمنستان، دروازه دسترسی به آسیای مرکزی محسوب می‌گردد.[۲۶۶] ترکمنستان در میان ۵ کشور آسیای مرکزی، تنها سرزمینی است، که با ایران مرز مشترک دارد. این ارتباط از ناحیه شمال شرق و از طریق استان‌های خراسان، گلستان و مازندران برقرار می‌شود.[۲۶۷] ایران دارای موقعیت ژئوپلتیکی منحصر به فردی است، که به واسطه آن با ۱۵ کشور منطقه، در چهار جهت جغرافیایی همسایه و هم مرز است و با توجه به قرار گرفتن در حد فاصل دو منطقه مهم دریای خزر و خلیج فارس، از گذشته‌های دور به عنوان چهار راه مواصلاتی غرب به شرق و شمال به جنوب و مسیر طبیعی تجارت بین شرق و غرب (جاده ابریشم) مطرح بوده است. ایران در مرکزیت منطقه حوزه خزر، آسیای میانه و خلیج فارس و کانون ارتباطی سه قاره جهان(آسیا، اروپا و آفریقا)، قرار دارد. که دارای یک بازار ۵/۳ میلیاردی، در حال حاضر(شامل هند، چین و آفریقا) و ۵/۴ میلیاردی در ۱۵ سال آینده است. به طور کلی مهم‌ترین عامل پایدار و تأثیرگذار در تبیین مناسبات ایران و ترکمنستان، راه‌های دسترسی دو کشور به ترتیب در آسیای مرکزی و خلیج فارس است.[۲۶۸]بنابراین با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی هردو کشور، زمینه برای روابط این دو فراهم خواهد شد.
۳-۵ روابط ایران و ترکمنستان پس از فروپاشی شوروی
ترکمنستان در تاریخ ۲۷ اکتبر سال ۱۹۹۱ میلادی، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، به استقلال رسید و از آن زمان تاکنون، روابط خوب و دوستانه‌ای با جمهوری اسلامی ایران، داشته است. پس از استقلال این کشور، جمهوری اسلامی ایران جزو نخستین کشورهایی بود، که ترکمنستان را به رسمیت شناخت و بعد از چندماه اقدام به تأسیس سفارت خانه در عشق آباد نمود و مقامات عالی رتبه ایران و ترکمنستان، بارها از مرزهای دو کشور، به عنوان مرزهای دوستی و صلح یاد کرده اند، چرا که بعد از استقلال کشور ترکمنستان، هیچ مشکل و معضلی در مرزهای دو کشور ایجاد نشده و مرزهای دو کشور از امن‌ترین مرزها محسوب می‌شود و روابط بین دو کشور همواره در حال توسعه بوده و می‌توان گفت که، سفر روسای‌جمهوری دو کشور به پایتخت‌های یکدیگر، از نظر کیفیت و کمیت، با هیچ کشوری قابل قیاس نیست و در این بین دیدار بردی‌محمد‌اف از ایران، در ۲۵ خرداد ۱۳۸۶، نقطه عطفی در روابط دو کشور محسوب می‌شود. زیرا رئیس جمهور این کشور، با توجه به روابط خوب میان دو کشور، ایران را به عنوان یکی از نخستین سفرهای کاری خود انتخاب کرد.[۲۶۹]
راهبرد ایران در زمینه مرزهای منطقه‌ای، حفظ مرزهای موجود بوده است. در دریای خزر نیز، ایران خوستار حفظ مرزهایی است که از زمان شوروی، برای آن در نظر گرفته شده است و بر خلاف آذربایجان، که مرزهای جدید برای ایران قائل است و ادعای مالکیت استان‌های شمال غربی ایران را دارد، ترکمنستان تاکنون هیچ‌گونه ادعای ارضی در برابر ایران مطرح نکرده است و حتی هیچ گونه اشاره‌ای به وجود، اقلیت ترکمن ساکن استان گرگان و به ویژه منطقه ترکمن‌صحرای ایران، نداشته است. این طرز برخورد ترکمنستان، تعبیر به تمایل مقامات این کشور و مخصوصا صفرمراد نیازاف اولین رئیس جمهور آن، برای برقراری روابط حسنه با ایران شده است. طبق گفته های آرتم اولونیان[۲۷۰] تحلیلگر سیاسی ترکمن، هنگامی که برخی صحبت اقلیت ترکمن ساکن ایران را، پیش کشیدند نیازاف در پاسخ به آنان گفت:”حتی فکرش را هم نکنید و هیچ گونه سوالی را که ممکن است طرف‌های ایرانی خصمانه تعبیرش کنند نپرسید.”بعد از مرگ او نیز علی‌رغم اینکه مناسبات دو کشور دستخوش نوساناتی بوده است، ولی تاکنون رهبری جدید ترکمنستان، هیچ‌گونه ادعای آشکاری به نحوه رفتار با اقلیت ترکمن خود نداشته است.[۲۷۱] بنابراین ترکمنستان، تمایلی به درگیری و روابط خصمانه با ایران نداشته و سعی در حفظ و گسترش روابط خود با ایران دارد. از سوی دیگر گسترش مناسبات با ترکمنستان برای ایران نیز دارای اهمیت می‌باشد.
برای ترکمنستان، ایران کشوری با خصوصیات ویژه است و برای ایران، ترکمنستان محیط مناسبی جهت نفوذ در آسیای مرکزی، برای کسب اهداف سیاسی-اقتصادی و امنیتی است. ایران، به دلایل زیر ترکمنستان و بهره مندی از روابط با آن را، یک اصل اساسی در منافع ملی و سیاست خارجی خود می‌داند:

  • وجود مرزهای مشترک و طولانی
  • تأثیر اوضاع ترکمنستان، بر امنیت ملی ایران
  • پتانسیل اقتصادی این کشور، به خصوص در بخش انرژی
  • ریشه‌های تاریخی و فرهنگی و مسلمان بودن اکثر جمعیت این کشور
  • ترکمنستان، به عنوان دروازه‌ی ایران در آسیای مرکزی
  • عضویت ترکمنستان در اکو و اهمیت این سازمان برای ایران
  • ترکمنستان یک کشور ساحلی دریای خزر است و همین امر نوعی پیوند مشترک میان دو کشور ایجاد می‌کند.[۲۷۲]

مشترکات تاریخی و فرهنگی، یکی از عوامل تأثیرگذار در توسعه‌ی روابط ایران و ترکمنستان، می‌باشد. ایران پیوندهای فرهنگی قابل ملاحظه ای را، با قومیت‌های ترک آسیای مرکزی و قفقاز دارد و تا قبل از فتح این مناطق به دست روس ها، در قرن ۱۹، مردم ساکن در آسیای مرکزی و قفقاز، اکثرا با ایرانی‌ها اختلاط داشتند. دانیل پایپز، در مقاله‌ای با عنوان”ترک نژادان و فرهنگ ایرانی”، به خوبی واقعیت یاد شده را منعکس کرده است.[۲۷۳]علاوه بر این دو کشور از سابقه تاریخی طولانی مدتی برخوردارند. بنابراین وجود مرز، تاریخ، فرهنگ و مذهب مشترک اهمیت روابط دوجانبه را با این کشور برای جمهوری اسلامی ایران دو چندان نموده است علاوه بر این ترکمنستان پل ارتباطی ایران و آسیای مرکزی نیز محسوب می‌گردد و همین امر موجب شده است تا حجم همکاری‌های اقتصادی ایران و ترکمنستان بالا باشد.
ایران، تنها کشور منطقه است که از ناامنی‌های ناشی از جنگ‌های داخلی و درگیری‌های تجزیه‌طلبانه که گریبان‌گیر اکثر کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز است، بری می‌باشد. این واقعیت را، می‌توان در بررسی مسیرهای پیشنهادی از سوی غرب به کشورهای منطقه به خوبی درک کرد. این راه‌ها عبارتند از: راه باکو-جیهان از خاک ترکیه، که بر خلاف جدایی خواهی‌ها و ناامنی‌های آبخازی در گرجستان و خاور ترکیه، باید از آن مناطق عبور کند. راه ترکمنستان-افغانستان-پاکستان، که افزون بر جنگ‌های داخلی افغان‌ها، باید از سرزمین‌های کوهستانی این سه کشور بگذرد. راه روسیه-گرجستان، که با وجود ناامنی‌های چچن، داغستان، آبخازی و… باید از این سرزمین‌ها عبور نماید و بالاخره خط لوله زیر دریایی میان ترکمنستان و جمهوری آذربایجان، که باید نفت ترکمنستان را، به باکو منتقل کرده و در آنجا دچار همان بلاتکلیفی شود که نفت صادراتی آذربایجان دچار آن است. گذشته از طولانی بودن، کوهستانی بودن و دیگر دشواری‌های عمده جغرافیایی، همه این راه‌ها با درگیری‌های تجزیه طلبانه و مسائل امنیتی بغرنج روبه رو بوده و از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست.[۲۷۴] که مسیر ایران برخلاف این مسیرها برای ترکمنستان، کوتاه‌تر و ارزان‌تر خواهد بود.
سفر آقای احمدی‌نژاد، به عشق آباد در مرداد ۱۳۸۶، افق روشنی در روابط بین دو کشور ایجاد کرد. در این سفر که، پاسخی به سفر قربان‌قلی بردی‌محمد‌اف رئیس جمهور ترکمنستان، به تهران بود، چندین سند همکاری میان دو کشور به امضاء رسید. با توجه به اینکه ایران و ترکمنستان، دارای منابع عظیم گاز هستند و ترکمنستان قصد دارد در زمینه نفت و گاز، حمل و نقل و ارتباطات روابط خود را با ایران گسترش دهد، بحث درباره توسعه‌ی حمل و نقل میان دو کشور، مبارزه مشترک علیه تروریسم و قاچاق مواد مخدر، افزایش تجارت و سرمایه‌گذاری مشترک و همکاری در بخش انرژی و همچنین توجه ویژه به روابط جغرافیایی و تاریخی از جمله مواردی بود که در راستای گسترش روابط دو جانبه و مسائل منطقه‌ای، مورد توجه طرفین قرار گرفت.[۲۷۵]
در عرصه‌ی اقتصادی دو کشور علاوه بر حوزه‌ی انرژی (نفت و گاز) در سایر زمینه‌ها از جمله: ارتباطات، کشاورزی، برق و ایجاد مناطق آزاد تجاری نیز همکاری‌های زیادی دارند. که پس از اشاره به این عوامل به بررسی همکاری‌های انرژی دو کشور در بخش نفت و گاز پرداخته خواهد شد.
ارتباطات: با فروپاشی شوروی و استقلال کشورهای مشترک‌المنافع، ایران به یکی از کانو‌ن‌های اصلی ارتباط با این کشورها بدل گردید. پیوستگی سرزمینی، نیازهای ژئوپلیتیک و جایگاه ایران به عنوان پل ارتباطی، زمینه‌های همکاری مناسبی بین دو کشور ایران و ترکمنستان به وجود آورده است. بر این اساس ایران در سال ۱۹۹۶، راه آهن مشهد- سرخس- تجن را به طول ۳۰۰ کیلومتر( ۱۷۰ کیلومتر در خاک ایران و ۱۳۰ کیلومتر در خاک ترکمنستان) را افتتاح کرد. که اولین شبکه راه‌آهن متصل به دریای آزاد بوده و به واسطه آن ترکمنستان هم به بنادر جنوب ایران و هم به راه‌آهن ترکیه متصل می‌گردد. که این راه‌آهن برای ترکمنستان سود سرشاری داشته است. به دنبال آن افتتاح راه آهن مشهد- بافق در سال ۲۰۰۴، یکی دیگر از نمودهای همکاری دو کشور در زمینه‌ی ارتباطات بود.[۲۷۶]
علاوه بر این موافقتنامه نخست احداث خط آهن قزاقستان- ترکمنستان- ایران، در اردیبهشت ۱۳۸۶ در شهر ترکمن‌باشی، بین رؤسای جمهوری ترکمنستان و قزاقستان به امضاء رسید. این خط‌ آهن ۹۲۰ کیلومتری، که در ناحیه شرقی دریای خزر احداث شده در واقع به عنوان بخشی از مسیر کریدور ریلی شمال- جنوب، شهر اوزن در قزاقستان را به شهر گرگان در استان گلستان ایران، متصل می‌سازد. حدود ۸۰ کیلومتر از این خط ریلی در خاک ایران، حدود ۷۰۰ کیلومتر، در خاک ترکمنستان و تقریبا ۱۵۰ کیلومتر نیز، در خاک قزاقستان قرار دارد. در واقع این خط لوله ریلی، در جهت احیای جاده تاریخی ابریشم، در جهت تکمیل خط آهن سرخس- تجن که در سال ۱۹۹۶، به بهره‌برداری رسید می‌باشد. روشن است که به شرط فراهم شدن دیگر مقدمات و امکانات با استفاده از این مسیر تجارت در منطقه افزایش خواهد یافت و بستر مناسبی برای توسعه حمل و نقل و اشتغال‌زایی برای مردم ایران و منطقه خواهد شد.[۲۷۷]
کشاورزی: ترکمنستان سرزمینی تقریبا خشک و صحرایی محسوب می‌شود و تقریبا ۸۰ درصد آن را صحرای قزل‌قوم فراگرفته است. کانال بزرگ قره‌قوم (به طول ۱۱۰۰ کیلومتر)، بزرگترین طرح آبرسانی این کشور است که آب شیرین آمودریا (رودخانه جیحون) را به تمام نقاط منتقل می‌کند. در حال حاضر بخش اعظمی از مناطق مستعد این کشور، به تولید پنبه و گندم اختصاص یافته است.[۲۷۸]عمده‌ترین محصول این جمهوری پنبه می‌باشد که ۶۰ درصد زمین‌های زراعی زیر کشت آن است. طبق نظر کارشناسان کشاورزی، پنبه ترکمنستان از نظر کیفیت بعد از پنبه مصر قرار داشته و با تولید ۷۰۰ هزار تن در سال ۲۰۰۴، یک کشور مهم در تولید این محصول می‌باشد.[۲۷۹] بنابراین ایران با خرید پنبه ارزان از این کشور و تبدیل آن به پوشاک و صادرات مجدد آن به ترکمنستان، سود زیادی را به دست آورد.
این کشور با تولید قریب به ۹۰۰ هزار پنبه در سال ۲۰۰۸، مقام دهم را در جهان دارد. در حال حاضر تجار ایرانی از خریداران عمده پنبه ترکمنستان هستند. همچنین تولید سالانه گندم در ترکمنستان بیش از ۵/۲ میلیون تن می‌باشد که عمدتا برای تأمین نیاز داخلی است.مردم ترکمنستان عمدتا به دامپروری و کشاورزی اشتغال دارند. اما پرورش سنتی دام و طیور باعث شده است که با توجه به رشد جمعیت، گاهی اوقات ج